Ο εμμηνορρυσιακός κύκλος είναι ένα από τα πιο “ζωντανά” συστήματα του γυναικείου οργανισμού: επηρεάζεται από ορμόνες, βάρος, στρες, ύπνο, άσκηση, φάρμακα, θυρεοειδή, ακόμη και από αλλαγές στη ρουτίνα.
Γι’ αυτό και πολλές γυναίκες θα παρατηρήσουν κάποια στιγμή μια μεταβολή στην περίοδο τους, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα κάτι σοβαρό.
Από την άλλη, όταν οι αλλαγές επιμένουν, είναι σημαντικές στην έκτασή τους, όταν συνοδεύονται από έντονο πόνο ή όταν υπάρχει σημαντική αιμορραγία, χρειάζεται σωστή αξιολόγηση.
Ο στόχος του ελέγχου δεν είναι να “βαφτίσουμε” ένα σύμπτωμα ως πάθηση, αλλά να καταλάβουμε τι το προκαλεί και να δώσουμε λύση που ταιριάζει στη γυναίκα, στην ηλικία της και στις ανάγκες της.
Φυσιολογικός κύκλος και εμμηναρχή
Ως φυσιολογικός κύκλος θεωρείται, γενικά, ένας κύκλος που επαναλαμβάνεται με σχετικά σταθερό ρυθμό και έχει προβλέψιμη διάρκεια και ένταση αιμορραγίας για τη συγκεκριμένη γυναίκα.
Δεν είναι όλες οι γυναίκες ίδιες και δεν έχουν όλες «κύκλο 28 ημερών», οπότε μας ενδιαφέρει περισσότερο η σταθερότητα και η συνολική εικόνα, παρά ένας απόλυτος αριθμός. Να σημειώσουμε εδώ, ότι ο κύκλος μετριέται από την πρώτη ημέρα που ξεκινά η περίοδος, μέχρι την ημέρα που ξεκινά η επόμενη περίοδος. Γενικά ένας κύκλος που είναι μεταξύ 22 και 35 ημερών, θεωρείται ότι είναι εντός του φυσιολογικού.
Η εμμηναρχή, δηλαδή η πρώτη περίοδος, εμφανίζεται συνήθως στην εφηβεία (συνήθως μεταξύ 11 και 14 ετών).
Τα πρώτα χρόνια είναι συχνό ο κύκλος να μην είναι πλήρως “ρυθμισμένος”, καθώς ο άξονας υποθαλάμου–υπόφυσης -ωοθηκών ωριμάζει σταδιακά.
Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε περιόδους που έρχονται αραιά ή σε κύκλους χωρίς ωορρηξία, χωρίς να σημαίνει απαραίτητα παθολογία. Συνήθως λέμε ότι τον πρώτο χρόνο, είναι φυσιολογικό μία έφηβη να έχει μέχρι και 4 περίοδους τον χρόνο, το δεύτερο μέχρι 6 και τον τρίτο μέχρι 8. Στη συνέχεια πρέπει συνήθως να αποκτήσει πιο σταθερό κύκλο.
Παρ’ όλα αυτά, όταν υπάρχει πολύ μεγάλη αστάθεια, υπερβολική αιμορραγία και πόνος ή συμπτώματα που επηρεάζουν την καθημερινότητα, είναι σωστό να γίνεται περαιτέρω έλεγχος.
Διαταραχές περιόδου: είδη και τι σημαίνουν στην πράξη
Οι διαταραχές της περιόδου δεν αφορούν μόνο το “κάθε πότε” έρχεται.
Αφορούν τη συχνότητα, τη διάρκεια, την ποσότητα αίματος και τα συμπτώματα που τη συνοδεύουν.
Συχνομηνόρροια
Όταν η περίοδος έρχεται πιο συχνά από το αναμενόμενο, με μικρά μεσοδιαστήματα (κύκλοι μικρότεροι των 22 ημερών)
Μπορεί να σχετίζεται με ορμονικές μεταβολές, με κύκλους χωρίς ωορρηξία ή με παθήσεις της μήτρας που προκαλούν πιο συχνή αιμορραγία.
Αραιομηνόρροια
Όταν οι κύκλοι είναι αραιοί και η περίοδος καθυστερεί σημαντικά.(κύκλοι συστηματικά άνω των 35-37 ημερών ή λιγότεροι από 10 κύκλοι τον χρόνο).
Συχνά βλέπουμε αραιομηνόρροια σε ορμονικές διαταραχές (σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων), σε έντονο στρες, σε έντονη άσκηση-πρωταθλητισμό, σε απότομες μεταβολές βάρους, σε πολύ χαμηλό BMI ή ποσοστό σωματικού λίπους, ή σε καταστάσεις όπου η ωορρηξία δεν γίνεται σταθερά.
Αμηνόρροια (πρωτοπαθής και δευτεροπαθής)
Αμηνόρροια σημαίνει απουσία περιόδου. Η πρωτοπαθής αμηνόρροια αφορά περιπτώσεις όπου μια έφηβη δεν έχει εμφανίσει περίοδο σε ηλικία που θα αναμενόταν (έως 14 ετών χωρίς ταυτόχρονη ανάπτυξη δευτερογενών χαρακτηριστικών φύλου όπως στήθος και τρίχωση εφηβαίου, ή έως 16 ετών ανεξάρτητα ανάπτυξης χαρακτηριστικών φύλου).
Εδώ η αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί μπορεί να σχετίζεται με καθυστέρηση ή διαταραχή της ήβης που οφείλεται σε γενετικά αίτια, ορμονικά αίτια, διαταραχές του ΚΝΣ, ή ανατομικές ανωμαλίες του γυναικείου γεννητικού συστήματος (απλασία μήτρας, κάθετο διάφραγμα κόλπου, ατρησία παρθενικού υμένα).
Η δευτεροπαθής αμηνόρροια αφορά γυναίκα που είχε περίοδο και στη συνέχεια σταματά για μήνες (συνήθως περισσότερους των 6 μηνών ή για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο του αθροίσματος, 3 μέσων κύκλων της γυναίκας)..
Η εγκυμοσύνη είναι πάντα το πρώτο που πρέπει να αποκλειστεί, αλλά υπάρχουν και άλλα πιθανά αίτια, από ορμονικές διαταραχές μέχρι έντονο στρες, σημαντική απώλεια βάρους ή έντονη άσκηση, σύνδρομο Asherman, σύνδρομο Sheehan, πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια, διαταραχές υποθαλάμου-υπόφυσης, καθώς και εξωγεννητικές διαταραχές (σακχαρώδης διαβήτης, θυρεοειδοπάθειες, υπερπλασία επινεφριδίων κ.α.) .
Δυσμηνόρροια
Η δυσμηνόρροια είναι ο πόνος με την περίοδο. Ένας ήπιος πόνος μπορεί να είναι συχνός και διαχειρίσιμος, όμως όταν ο πόνος είναι έντονος, επιμένει ή χειροτερεύει με τα χρόνια, χρειάζεται να διερευνηθεί.
Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχει υποκείμενη αιτία, όπως ενδομητρίωση ή ινομυώματα, ενώ άλλες φορές ο πόνος σχετίζεται με τη λειτουργία της μήτρας χωρίς συγκεκριμένο οργανικό εύρημα.
Μηνορραγία
Η μηνορραγία αφορά αυξημένη ή/και παρατεταμένη αιμορραγία στην περίοδο.
Αυτό που μας προβληματίζει δεν είναι απλώς “πολύ αίμα”, αλλά το αν η αιμορραγία επηρεάζει την καθημερινότητα, προκαλεί αναιμία, συνοδεύεται από θρόμβους και πήγματα αίματος, και κυριότερα αν έχει αλλάξει σε σχέση με το συνηθισμένο πρότυπο της γυναίκας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο έλεγχος είναι απαραίτητος.
Αίτια διαταραχών περιόδου
Τα αίτια μπορεί να είναι απλά και παροδικά ή να χρειάζονται πιο συστηματική αντιμετώπιση. Συνοπτικά, οι βασικές κατηγορίες περιλαμβάνουν:
Ορμονικούς λόγους, όπως διαταραχές ωορρηξίας, πολυκυστικές ωοθήκες, υπερπρολακτιναιμία, συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων ή διαταραχές θυρεοειδούς.
Παράγοντες τρόπου ζωής, όπως έντονο ή χρόνιο στρες, απότομες αλλαγές βάρους, πολύ αυστηρή δίαιτα, διατροφικές ελλείψεις ή υπερβολική άσκηση.
Ανατομικά ή οργανικά αίτια στη μήτρα ή στις ωοθήκες, όπως συγγενείς ανατομικές βλάβες της μήτρας, ινομυώματα, πολύποδες, αδενομύωση, κύστεις ωοθηκών ή ενδομητρίωση, ανάλογα με το σύμπτωμα.
Φάρμακα και ορμονικά σκευάσματα, όπως αντισυλληπτικά ή άλλες θεραπείες που επηρεάζουν το ορμονικό προφίλ.
Σε κάποιες ηλικιακές φάσεις, όπως η εφηβεία και η περιεμμηνόπαυση, οι διακυμάνσεις του κύκλου είναι πιο συχνές λόγω φυσιολογικών μεταβολών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν χρειάζεται αξιολόγηση όταν τα συμπτώματα είναι έντονα ή επίμονα.
Διαγνωστικές εξετάσεις: τι περιλαμβάνει ο έλεγχος
Η διερεύνηση ξεκινά πάντα με λεπτομερές ιστορικό: πότε ξεκίνησαν οι αλλαγές, ποια είναι η ένταση της αιμορραγίας, αν υπάρχει πόνος, αν υπάρχουν συνοδά συμπτώματα, ποια φάρμακα λαμβάνει η γυναίκα, και ποιο είναι το γυναικολογικό και γενικό της ιστορικό.
Στη συνέχεια, ανάλογα με την περίπτωση, ο έλεγχος μπορεί να περιλαμβάνει:
Εργαστηριακές εξετάσεις αίματος, με ορμονικό έλεγχο όπου ενδείκνυται. Συχνά αξιολογούνται ορμόνες που σχετίζονται με την ωορρηξία (FSH, LH, οιστραδιόλη, προγεστερόνη), την θυρεοειδική λειτουργία (TSH,FT4, FT3, αντιθυρεοειδικά αντισώματα), τα ανδρογόνα (τεστοστερόνη, ελεύθερη τεστοστερόνη, ανδροστενεδιόνη, DHEA, S-DHEA, 17-υδρόξυ προγεστερόνη), τον μεταβολισμό του σακχάρου (σάκχαρο νήστεος, γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη, καμπύλη σακχάρου ή και ινσουλίνης) και άλλους παράγοντες που μπορεί να επηρεάζουν τον κύκλο, καθώς και έλεγχος για αναιμία όταν υπάρχει αυξημένη αιμορραγία.
Υπερηχογράφημα, που βοηθά στην αξιολόγηση της μήτρας, του ενδομητρίου και των ωοθηκών.
Είναι βασικό εργαλείο για να εντοπιστούν ευρήματα όπως κύστεις, ινομυώματα ή πολύποδες και να εκτιμηθεί αν το ενδομήτριο είναι συμβατό με τη φάση του κύκλου.
Η επιλογή των εξετάσεων γίνεται εξατομικευμένα. Δεν χρειάζονται όλα σε όλες τις γυναίκες, και αυτό είναι σημαντικό: ο σωστός έλεγχος είναι στοχευμένος, όχι “ό,τι να ’ναι για να είμαστε σίγουροι”.
Αντιμετώπιση και θεραπεία
Η θεραπεία εξαρτάται από το είδος της διαταραχής, το αίτιο, την ηλικία και το αν υπάρχει επιθυμία για εγκυμοσύνη.
Σε πολλές περιπτώσεις, η λύση είναι απλή: ρύθμιση του κύκλου, αντιμετώπιση της αιμορραγίας, έλεγχος του πόνου και διόρθωση παραγόντων που επιβαρύνουν την ορμονική ισορροπία. Αλλαγές του τρόπου ζωής, όπως η απώλεια σωματικού βάρους, η σωστή διατροφή, η άσκηση και η διακοπή του καπνίσματος, πολλές φορές είναι αρκετές για την επαναφορά τού κύκλου σε φυσιολογικό ρυθμό και συχνότητα. Αν χρειαστεί, συχνά χρησιμοποιούμενα φάρμακα είναι τα αντισυλληπτικά δισκία, δεν πρέπει όμως να χρησιμοποιούνται για να καλύπτουν απλά το πρόβλημα χωρίς να έχει πραγματοποιηθεί πρώτα σωστός έλεγχος και ασφαλής διάγνωση. Άλλα κατηγορίες φαρμάκων περιλαμβάνουν τα προγεσταγόνα, τα αντιανδρογόνα, τους αγωνιστές της GnRH και τα NSAIDς,
Όταν υπάρχει οργανικό εύρημα, όπως ινομύωμα ή πολύποδας καθώς και ανατομικές ανωμαλίες του γεννητικού συστήματος, μπορεί να χρειαστεί πιο ειδική και συχνά χειρουργική αντιμετώπιση. Όταν υπάρχει ορμονική διαταραχή, το πλάνο συνήθως στοχεύει στη ρύθμιση του κύκλου και στην προστασία του ενδομητρίου, πάντα με βάση το προφίλ της γυναίκας και τις αντενδείξεις.
Στη δυσμηνόρροια, πέρα από την ανακούφιση του πόνου, κλειδί είναι να αποκλειστεί υποκείμενη αιτία, κυρίως η ενδομητρίωση, όταν ο πόνος είναι έντονος ή “αλλάζει χαρακτήρα”.
Στη μηνορραγία, σημαντικό κομμάτι είναι και η πρόληψη/αντιμετώπιση αναιμίας, ώστε να μη μένει η γυναίκα εξαντλημένη για μήνες θεωρώντας πως «κάπως έτσι είναι η περίοδος μου».
Οι διαταραχές περιόδου είναι συχνές και στις περισσότερες περιπτώσεις αντιμετωπίσιμες.
Το πιο σημαντικό μήνυμα είναι ότι η περίοδος δεν χρειάζεται να είναι “δοκιμασία” ούτε να την υπομένουμε σιωπηλά, ειδικά όταν υπάρχει πόνος, μεγάλη αιμορραγία ή παρατεταμένη αστάθεια.
Με σωστό ιστορικό, στοχευμένες ορμονικές εξετάσεις και υπερηχογραφικό έλεγχο, μπορούμε συνήθως να βρούμε την αιτία και να σχεδιάσουμε μια θεραπεία που να ταιριάζει στη γυναίκα και στη φάση ζωής της, με στόχο έναν κύκλο πιο σταθερό, λιγότερα συμπτώματα και καλύτερη ποιότητα ζωής.
